Mecelle Kanunları

16 Ocak 2010 Cumartesi

KÜLLİ KAİDELER -İmamı Kerhi'nin tesbit ettiği genel kaideler-

1- Şüphesiz ki bir yakîn (bilgi) ile sabit olan şey, şüphe ile zail olmaz.

2- Zahiri hal, istihkakı def eder, istihkakı gerektirmez.

3- Zahir kimin için müsait olursa söz onun sözüdür. Delil ise zahirin hilafına iddia edene gereklidir.

4- Davalarda zahire değil de, münezaadaki iki hasmın maksadına itibar olunur.

5- İki zahirden birisi diğerinden daha zahir olsa bu zuhurunun fazlalığı sebebiyle evladır.

6- Müslümanların işleri tersi ortaya çıkmadıkça iyilik ve doğruluğa haml olunur.

7- Delaleti kavliyye muteber olduğu gibi, delaleti haliyyede muteberdir.

8- Bazı şeyler kavlen sabit olmadığı halde fiilen sabit olur. Çocukta olduğu gibi.

9- Sorumluluk, vukuu nadir olan şey için değil genel ve yaygın olan şeyler için geçerlidir.

10- Hukuki (örfi), bir sorunun cevabı her milletin kendi örfüne göre verilir.

11- Kişi kendi ikrarına göre muamele görür. Onun bu ikrarı ne bir başkasının hakkını ibtal ve ne de başkasına bir borç yükler.

12- Şayet insanlara iddia ettikleri (her şey) verilseydi, bir topluluğun mallarını ve kanlarını da iddia ederlerdi. Beyine davacıya, yeminde davalıya gereklidir.

13- Emanet ile ilgili bir dava esnasında delil getirmeden, yemin eden emanetçinin sözü geçerlidir.

14- Bir kimse şarta bağlı bir şey yapmayı üstlense bu şartta bir fiilin geçerliliği için gerekli olsa, bu hüküm bakımından öncelik kazanır. Yapılması üstlenilende lahik hükmünü alır. Önceki şart sonraki için bir sebep teşkil eder.

15- Akit yapan iki kişi şayet sıhhat yönünü tasrih etmişlerse (açıkça söylemişlerse) akit sahih olur. Şayet müphemlik yapmışlarsa (bu akit) sıhhate sarf olunur. (Çünkü müslümanların işleri aksi ortay çıkmadıkça iyiliğe haml olur.)

16- Akdin aslına dâhil olan fesat ile füruna dâhil olan fesadın arası ayrılır.

17- İhtiyat, hukukullahta geçerlidir. Hukuku ibadda ise geçerli değildir.

18- Ası ile fer’ arasındaki haberler ayrılır. Bir kadın, karı-koca arasındaki (küçükken olan) süt emmeyi-sütkardeşliğini-haber verse (kadın ile kocanın) arası ayrılmaz.

19- Zahiran sabit olan bir ilim ile kesin olarak sabit olan ilmin arası ayrılır.

20- Kesin olarak bilinen bir ilimle amel etmek ve ona inanmak vacip, zahiren sabit olan ilimle amel etmek ve ona inanmak vacip değildir. Bu husus, beş vakit namaz ve vitir namazının durumu ile izah edilebilir.

21- Her ne kadar, kasten batıl olsa da bir şey bazen teb’an ve bazen de hükmen batıl olur. Sonradan verilmiş izin (ruhsat), önceden verilmiş vekalet gibidir.

22- Tevakkuf halinde mevcut olan aslında var olan gibidir.

23- Vekile izin vermek sahihtir; bu icazet vaktin zamanına dayandırılır.

24- Her aktin vukuu anında onu tecviz eden bir hususiyet vardır ve akit ona bağlıdır. İzin vereni yoksa bağlı değildir.

25- Emlakin ihtarı ile taliki batıl, zevalinin ihtar ile taliki de caizdir.

26- Nakz ve ibtal ile sınırını aşmayan bir şey, hüküm yönünden dikkate alınır.

27- Hanefi müctehidlerin görüşlerine ters (gibi) görünen her ayet neshe veya tercihe haml olunur. Aralarını telif için, Tevfik cihetinden tevile haml edilmesi ise daha uygundur.

28- Müctehidlerimizin görüşlerine ters düşen her haber, neshe veya kendisi gibi bir delile muarız olmaya haml olunur. Sonra da başka bir delille gidilir ya da bu konu da ashabımızın delil olarak göstereceği tercih şekillerinden bir tercih şekliyle tercihe gidilir. Ya da tevfika haml olunur. Bu sadece delilin kaim olması sebebiyle yapılır. Şayet mensuhluğun delaleti bulunursa ona haml edilir. Eğer bundan başka delalet bulunursa ona döneriz.

29- Bir hadis bir sahabe tarafından varid olup, Hanefi müctehidlerin kavillerine muhalif gibi görülürse bakılır; Eğer haddi zatında (hadis) sahih değilse cevabın zuhuru olarak bize yeterlidir. Şayet sahih ise bunu kısımlarının bahsi geçmiştir. Şu kadar var ki en güzel yönü ve şüphelerden en uzak olanı, sahabe hadisi icma’ mevzi dışında varid olursa o te’vile ya da onunla sahabe arasındaki çelişmeye haml edilir.

30- Bir ictihad kendisi gibi bir ictihad ile bozulmaz, nass ile bozulur.

31- Bir hükmün illeti ile hikmeti farklı değerlendirilir. Çünkü hükmün illeti gereklilik ifade eder hikmeti ise böyle değildir.

32- Birisi bir âlime bir soru sorduğunda onun mutlak ya da Mürsel olarak cevap vermemesi gerekir. Ancak ona bakar ve onun bir veya iki ya da (daha) çok kısımlara mı ayrıldığını, sonra her bir harf bir kısmamı tekabül ediyor diye düşünür sonra soruya uygun cevabını adil bir şekilde verir. Bu kaidenin pek çok faydası vardır. Zira kelam mutlak olarak kullanıldığı zaman mana bozulur, çünkü lafız az kere umum üzere kullanılır.

33- Vuku bulan bir olay için Hanefi kaynaklarında tam bir cevap veya benzer bir cevap bulunamazsa o mesele için kitap, sünnet ve bunlar dışında en güvenilir kaynaklardan cevap aranır.

34- Lafız iki manaya gelse biri diğerinden daha açık, diğeri daha gizli olsa açık olan kapalı olandan üstündür.

35- Ayetin başının umumi, sonun hususi olması caizdir.

36- İki tevfik karşılaştığında ve çatıştığında o ikisinde birini hakiki lafza terk etmek vardır ve üstün olan budur.

37- Beyan sahih olursa ibtidaya itibar olunur, (sahih) olmazsa (itibar) olunmaz.